Pagina's

De Historie van Herdersthee (of Bergthee)

De Grieken staan niet echt bekend om hun voorliefde voor thee. Als zij het over thee hebben dan hebben ze het vrijwel altijd over chai tou vounou (χαι του βουνού). Vertaald is dat 'thee van de berg' ofwel 'bergthee'.
Bergthee is sinds onheugelijke tijden in gebruik als medicinale drank of simpelweg als een verfrissende drank. Grieken gebruikten (en gebruiken) dit kruid ook om energie te herwinnen en het geheugen te stimuleren. Tot op de dag van vandaag is het verreweg het meest populaire en beroemde kruid in dat land.

Iedereen, die ooit gedurende de wintermaanden in Griekenland is geweest, moet kennis gemaakt hebben met een heerlijke hete kop bergthee, traditioneel gedronken zonder melk en suiker.

De Oudgriekse allesweter Theophrastus (372-287 vChr), die alom wordt beschouwd als de vader van de biologie, heeft geschreven dat bergthee Sideritis werd geroemd vanwege diens eigenschap om wonden als gevolg van ijzeren voorwerpen, zoals een pijlpunt of zwaard, te kunnen genezen. Modern wetenschappelijk onderzoek heeft intussen uitgewezen dat de essentiële oliën van bergthee inderdaad een antibacteriële werking hebben en dat zal de wondheling zeker bevorderen[1]. Zonder bijkomende infectie zal iedere wond immers veel beter en sneller genezen.

De oude Grieken dachten bovendien dat een brouwsel met bergthee ook behulpzaam was om een verkoudheid sneller te laten genezen. Aangezien een verkoudheid veroorzaakt wordt door diverse virussen is het handig om te weten dat bergthee ook stofjes bevat die een antivirale werking hebben[2].

Het regelmatig drinken van bergthee lijkt zelfs een positief effect te hebben op de gevolgen van neurodegeneratieve ziektes, zoals de Ziekte van Alzheimer en dementie[3]. Dus ook daarin hadden de oude Grieken gelijk en liepen dus millennia voor op onze moderne wetenschap.

[1] Basile et al: Antibacterial and antioxidant activities in Sideritis italica (Miller) Greuter et Burdet essential oils in Journal of Ethnopharmacology – 2006
[2] E González-Burgos et al: Sideritis spp.: uses, chemical composition and pharmacological activities--a review in Journal of Ethnopharmacology – 2011
[3] Jacqueline Hofrichter et al: Sideritis spp. Extracts Enhance Memory and Learning in Alzheimer's β-Amyloidosis Mouse Models and Aged C57Bl/6 Mice in Journal of Alzheimers' Disease – 2016

Caurelliaanse herdersthee

De Sierra del Courel (Serra do Courel in de Galicische taal) is een bergketen in Galicië die zich uitstrekt door een aantal gemeenten in de regio Courel, waaronder Folgoso do Courel, Quiroga en Pedrafita do Cebreiro. De keten heeft een oppervlakte van ongeveer 21,000 hectare met sterke hoogteverschillen, die variëren van circa 500 meter in de vallei van de rivier de Lor tot meer dan 1,500 meter hoogte op de hoogste bergen, zoals Montouto (1,541 meter), Formigueiros (1,643 m) of de piek van Pía Paxaro (1,610 m). De rivier de Lor en zijn verschillende zijrivieren vormen rijke valleien met diverse ecosystemen die deze bergketen tot het belangrijkste botanische reservaat van Galicië maakt.

Het hele gebied is zeer geschikt voor trektochten om op die manier te genieten van de natuur in zijn wildste, meest levendige vorm. Meer informatie daarover is hier te vinden.

Het gebied is in het bezit van een unieke natuur. We kunnen in de Sierra del Courel zelfs nog opstanden vinden van de Mediterrane kermeseik (Quercus coccifera), die ooit de voedselbron was van de kermes, een geslacht van insecten waaruit een rode kleurstof met de naam karmozijn werd gewonnen.

In O Courel zijn verschillende devesas (inheemse bossen), zoals die van A Rogueira, ook het vermelden waard. Dit is een van de rijkste en mooiste botanische reservaten in Galicië of zelfs heel Spanje. De valleien zijn vooral bedekt met kastanjebomenbossen.

Er groeit bovendien nog een unieke soort herdersthee (of bergthee). De wetenschappelijke naam daarvan luidt Sideritis caureliana. Aangezien caureliana de Latijnse vertaling is van O Caurel, een alternatieve versie van do Courel, kunnen we deze soort zonder dralen de naam Caurelliaanse herdersthee geven. Botanici geloven soms dat deze soort ook wel eens een ondersoort kan zijn van de Hyssopbladige herdersthee (Sideritis hyssopifolia) kan zijn. De wetenschappelijke naam is dan uiteraard Sideritis hyssopifolia caureliana

Herdersthee en hyperactiviteit

Herdersthee wordt in het Mediterrane gebied traditioneel gebruikt als kruidendrank, in enkele gerechten als smaakmaker en voor diverse therapeutische doeleinden.
De Sideritis scardica is vernoemd naar de tegenwoordige Šar bergketen, die Kosovo, noordelijk Macedonië en Albanië doorsnijdt. In de klassieke oudheid werd de bergen door de oude Grieken Scardus, Scodrus of Scordus genoemd. Die naam evolueerde in de loop van de eeuwen tot diens huidige naam. Zullen we de soort maar Scardische herdersthee gaan noemen?

Dr. Rainer Knörle, een Duitse wetenschapper, heeft Scardische herdersthee eens onderzocht om te bekijken of het mogelijk een effect zou kunnen hebben op monoamine transporters in de hersenen. Die monoamine transporters zijn verantwoordelijk voor de heropname (ofwel reuptake) van de neurotransmitters serotonine, dopamine, norepinephrine[1].

Hij bekeek de heropname van serotonine, noradrenaline and dopamine uptake in synapsen van rattenhersenen. Een synaps kan gezien worden als het 'doorgeefluik' van de signalen, die door de verzendende zenuwcel naar de ontvangende zenuwcel worden verstuurd. Die signalen bestaan uit neurotransmitters. Bovendien werd gekeken naar de serotoninen opname in menselijke hersencellen. Uiteraard gebeurde dit met speciaal doorvoor gekweekte cellijnen.
Alle extracten remden de heropname van alle drie monoamies in de synapsen van ratten. De op alcohol gebaseerde extracten lieten een beter resultaat zien dan die op waterbasis. De remming van de transporter van serotonine was zelfs nog beter met een extract op basis van methanol. Geen wonder natuurlijk, omdat alcohol en methanol betere oplosmiddelen zijn dan water.

De gemeten EC(50)-waarden bevonden zich tussen de 30 tot 40 μg/ml. De EC(50)-waarde van het methanolextract was nog effectiever met 1.4 μg/ml. EC(50) is een afkorting van half maximal effective concentration en heeft te maken met de concentratie van een medicijn, dat een reactie (response) oplevert halverwege tussen de basislijn en het maximum na een gespecificeerde inwerkingstijd. Zie hier voor een uitleg.

De onderzoeker gelooft dat extracten van de Scardische herdersthee mogelijk werkzaam kunnen zijn bij de behandeling van psychische stoornissen die verband houden met slecht functionerende monoamine neurotransmitters, zoals angststoornissen, diepe depressies, ADHD en neurodegeneratieve ziektebeelden als dementie en de Ziekte van Alzheimer.

Voor mensen die bijvoorbeeld last hebben van de gevolgen van ADHD en liever geen medicatie als methylfenidaat willen slikken is dit onderzoek natuurlijk ook bijzonder interessant.

[1] Knörle: Extracts of Sideritis scardica as triple monoamine reuptake inhibitors in Journal of Neural Transmission – 2012

Heilige herdersthee

Op school hebben we ooit geleerd dat er zich in Europa een aantal mini-staatjes verborgen liggen. Als we Luxemburg de grootste van die kleintjes noemen, dan komen we Andorra (468 km2), Malta (316 km2), Lichtenstein (160 km2), San Marino (61 km2), Monaco (2.02 km2) en Vaticaanstad (0.44 km2) in afnemende grootte tegen. Toch is er nog een door velen vergeten staatje in Europa en dat is Athos in Griekenland.
Athos (335.63 km2) is zowel een berg als een schiereiland en er bevinden zich 20 kloosters die onder direct bestuur en verantwoordelijkheid vallen van de Patriarch van Constantinopel. Het eiland is dus de facto onafhankelijk van Griekenland. Er leven zo'n 2000 monniken.

Het schiereiland is al eeuwenlang ongerept en daardoor zijn er nog steeds kleine populaties van planten te vinden die elders niet (meer) voorkomen. Eéntje daarvan is heilige herdersthee (Sideritis athoa)
De soortnaam, athoa, is uiteraard de Latijnse vorm van Athos. De naam Athos is afkomstig uit de Griekse mythologie. Het is de naam van één van de giganten die de Griekse goden uitdaagden gedurende de gigantomachia ('oorlog der giganten'). Athos gooide een geweldige grote rots naar de zeegod Poseidon, miste de god en de rots viel in de zee. Dat werd Athos, het schiereiland.

Heilige herdersthee wordt in Griekenland gezien als de soort die de beste effecten op de gezondheid heeft. Kennelijk is de heilige sfeer van het schiereiland ook deze herdersthee goed gezind. De monniken gebruiken het ook en bereiken vaak een hoge leeftijd in goede gezondheid.

Libanese herdersthee

Studies of ethnobotanical usages in south-eastern Turkey are rare, zo begint een wetenschappelijk onderzoek[1]. Dat het gebruik van planten in die regio voor de buitenwereld vrijwel onbekend is, is niet zo verwonderlijk. De regio is het toneel van een Koerdische vrijheidsstrijd en is – mede daardoor – vrijwel onbereikbaar voor wetenschappers.
[Foto: Flora of Israel Online]
Maar toch zijn wetenschappers er eindelijk in geslaagd om een studie te maken van planten die in oostelijk Turkije als nuttig gezien worden. Ze vonden verschillende 368 verschillende soorten, waarvan 35% voor medische doeleinden gebruikt worden. Daaronder ook de Sideritis libanotica subsp. linearis.

De soortnaam, libanotica, is afkomstig uit het Latijn, waar het '(uit) Libanon' betekent. Natuurlijk heeft deze herderstheesoort nog geen Nederlandse soortnaam, maar de verklaring van zijn Latijnse soortnaam levert een perfecte naam op: Libanese herdersthee.

Deze herderstheesoort komt voor van Israel, Libanon en het hele zuidelijke deel van Turkije.

Van de bladeren en bloemen van Libanese herdersthee wordt in die contreien een kruidenthee gezet. Deze kruidenthee (of tisane) wordt speciaal gebruikt bij koude weersomstandigheden. Reken maar dat het in bergachtige oostelijk Turkije (of Noord-Koerdistan) behoorlijk koud kan zijn. In de keuken neemt hij vaak de plaats van salie in. De hele plant doet daar ook dienst als bezem.

[1] Akgul et al: An ethnobotanical study in Midyat (Turkey), a city on the silk road where cultures meet in Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine – 2019. Zie hier.

Het Mediterrane Dieet: Kruiden

Het Mediterrane Dieet staat al een tijdje volop in de belangstelling van de wetenschap en van mensen die een gezonde levensstijl proberen te volgen. In willekeurige volgorde zou je meer olijfolie, verse groenten, bonen, noten, verse vis en wijn moeten consumeren. Daar tegenover staat dat je je moet matigen met het eten van rood vlees en koolhydraten.
De moderne manier van leven met teveel stress en ongezonde voedingsgewoonten, leidt niet alleen tot obesitas, maar ook tot subklinische ontstekingen. Dat zijn ontstekingsreacties die 'onder de radar' blijven, maar ongemerkt toch schade veroorzaken. Op de lange termijn kan dit leiden tot hart- en vaatziekten of zelfs dementie.

Van een aantal van de genoemde voedingsmiddelen in het Mediterrane Dieet is bekend dat ze die subklinische ontstekingen in het lichaam kunnen tegengaan of verminderen. In olijfolie (en olijven) zitten bijvoorbeeld stofjes (Oleocanthal en Oleuropein) verstopt die die ontstekingen kunnen tegengaan. Ze werken op dezelfde manier als ibuprofen[1]. In wijn zitten ook al van die ontstekingsremmende stoffen (Tannines).

Maar in het Middellandse Zeegebied wordt bovendien veel gebruik gemaakt van verse kruiden. Verse houtige kruiden, die groeien in de warme temperaturen in Zuid-Europa, bevatten relatief veel essentiële oliën. Tijm[2], oregano[3], herdersthee [4] zijn bij uitstek kruiden die een positieve uitwerking op het menselijk lichaam hebben. De ontstekingsremmende effecten van deze kruiden beschermen al je organen tegen oxidatieve stress.

Ik hoef je nu niet meer uit te leggen dat extra Mediterrane kruiden in je dieet opnemen een heel goed idee is.

Bestel je biologische Griekse kruiden hier.

[1] Beauchamp et al: Phytochemistry: ibuprofen-like activity in extra-virgin olive oil in Nature – 2005 [2] Qadir et al: Analgesic, anti-inflammatory and anti-pyretic activities of Thymus linearis in Pakistan Journal of Farmaceutical Science – 2016
[3] Silva et al: Anti-inflammatory and anti-ulcer activities of carvacrol, a monoterpene present in the essential oil of oregano in Journal of Medicinal Food – 2012
[4] Tadíc et al: Anti-inflammatory, gastroprotective, and cytotoxic effects of Sideritis scardica extracts in Planta Medica – 2012

Herdersthee en Alzheimer

Alzheimer's is een vorm van dementie Het veroorzaakt voortdurend toenemende problemen met geheugen, denken en gedrag. Uiteindelijk kan iemand niet meer zelfstandig leven, moet worden opgenomen en zal tenslotte overlijden aan de gevolgen van Alzheimer. Alzheimer is een ziektebeeld dat voornamelijk genetisch 'gestuurd' wordt en men heeft ontdekt dat een mutatie in een drietal genen kan ontstaan. De meest voorkomende verhoogt de productie van het eiwit Aβ42, welke de belangrijkste component van plaque in de hersenen is. Onder de microscoop is die plaque het meest zichtbare symptoom van Alzheimer.
Veel onderzoek wordt daarom verricht naar medicijnen die (de vorming van) plaque kunnen verminderen. Ook kruiden, zoals herdersthee, worden aan onderzoek onderworpen in de hoop dat er positieve effecten kunnen worden ontdekt.

Tijdens zo'n onderzoek werden muizen, die genetisch zijn zo aangepast dat ze een verhoogde productie van Aβ42 hebben, behandeld met een extract van twee vormen van herdersthee  (Sideritis euboea en Sideritis scardica).
[Sideritis euboea]
De onderzoekers ontdekten dat een extract van beide soorten herdersthee de muizen een gestandaardiseerd doolhof veel beter konden doorlopen dan muizen zonder extract of muizen die een extract van slechts één plant hadden gekregen[1]. De score was zelfs zo goed dat er geen verschil meer was tussen die Alzheimer-muizen en gezonde muizen.

Ten opzichte van onbehandelde muizen, bleken muizen, die 100 dagen werden gevolgd, niveaus van Aβ42 te hebben die rond de 40 procent lager waren. Bij geen enkele muis werden bijwerkingen waargenomen. De onderzoekers zien een 'gunstig potentieel' voor herdersthee bij de preventie en behandeling van de Ziekte van Alzheimer.

[1] Hofrichter et al: Sideritis spp. Extracts Enhance Memory and Learning in Alzheimer’s β-Amyloidosis Mouse Models and Aged C57Bl/6 Mice in Journal of Alzheimer's Disease – 2016. Zie hier.

Herdersthee: antibacterieel

Italiaanse herdersthee (Sideritis italica) groeit uitbundig aan de kusten van het noordelijk Middellandse Zeegebied. Het kruid wordt veelvuldig toegepast in de traditionele geneeskunde. Vochtafdrijving is misschien wel de meest bekende toepassing, maar het heeft ook een behoorlijke antibacteriële werking. Dat is interessant omdat we steeds meer te maken krijgen met infectieziektes waartegen antibiotica niet meer werkzaam blijkt te zijn.
Wetenschappers hebben de essentiële oliën van bloemen en blaadjes van Italiaanse herdersthee eens getest tegen een hele serie bacteriën[1]. Zowel Gram-positieve als Gram-negatieve bacteriën moesten bij hen op appèl komen.

De meest bekende was de Helicobacter pylori, de bacterie die in verband wordt gebracht met (het ontstaan van) maagzweren. Het bleek dat de essentiële olie van Italiaanse herdersthee de groei al remde bij een dosis tussen de 5 and 25 μg/ml.

Bij concentraties tussen 3.9 en 250 μg/ml vertoonden de oliën een behoorlijk antibacterieel effect tegen zowel Gram-positieve als Gram-negatieve bacteriën. De oplossing vertoonde een sterk positief effect bij bijvoorbeeld Pseudomonas aeruginosa (multiresistente bacterie bij planten en dieren), Proteus mirabilis (10 tot 20% is al resistent tegen eerste-generatie cephalosporines en ampicilline) and Proteus vulgaris (heeft steeds hogere doses antibiotica nodig om gedood te worden).

Dat lijkt allemaal goed nieuws, maar het probleem is: hoe krijg je voldoende van de werkzame stof op de juiste plaats in het lichaam zonder dat de rest daarvan schade ondervindt.

[1] Basile et al: Antibacterial and antioxidant activities in Sideritis italica (Miller) Greuter et Burdet essential oils in Journal of Ethnopharmacology - 2006

Bebaarde herdersthee

Bebaarde herdersthee (Sideritis barbellata) is slechts inheems in dennenbossen op La Palma, een eiland dat behoort tot het Canarische Eilanden. Het is een tot 80 centimeter hoog houtachtig struikje met zilverachtige groene blaadjes en dicht behaard met gelig-groene haartjes. Bebaarde herdersthee bloeit met kleine bruingele bloemen.
De locale eilandbewoners noemen dit behaarde herdersthee salvia blanca ('witte salie') of chahorra, vermoedelijk afgeleid van het Portugese woord cochorro of cão 'hond'. Het is tevens de naam van de grootste vulkaan van het eiland.

De soortnaam, barbellata, is afkomstig uit het Latijn, waar het een verkleinwoord is van barba ofwel 'baard'. Het betekent dus 'kleine baard' en verklaart de vele haartjes die deze soort sieren. Natuurlijk heeft deze herderstheesoort nog geen Nederlandse soortnaam, maar de verklaring van zijn Latijnse soortnaam levert een perfecte naam op: Bebaarde herdersthee.

Bebaarde herdersthee wordt traditioneel gebruikt als medicinale plant. Ze wordt als thee gedronken en de warme dampen worden geïnhaleerd ter behandeling van van reumatische pijn, bronchitis en urineweginfecties. Bovendien zou het de symptomen van de menopauze verminderen en de bloedsomloop te bevorderen.

Herdersthee in Nederland

Het geslacht Sideritis, dat alle soorten ijzerkruid (of bergthee) in zich herbergt, komt voornamelijk voor in de meer warmere delen van Europa. In ons zo koele land komt ijzerkruid natuurlijk niet voor, want daar zijn de temperaturen simpelweg te laag om deze planten succesvol te laten opgroeien.
Toch duikt er heel af en toe een melding op van een waarneming van herdersthee in Nederland. Hoe dat kan is een raadsel, mogelijk dat het te maken heeft met vervuild vogelzaad uit zuidelijk Europa.

Welke soorten zijn in Nederland aangetroffen, zult u zich nu natuurlijk afvragen. Welnu, dat zijn hyssopbladige hersdersthee (Sideritis hyssopifolia), bergherdersthee (Sideritis montana) en Romeinse herdersthee (Sideritis romana).

Maar dat betekent direct ook dat het in theorie mogelijk moet zijn om op een beschut plekje in je tuin, waarbij de zon al snel de bodem kan verwarmen, een stukje vrij te maken voor je eigen persoonlijke herderstheeplantje.
Nu ontstaat echter een probleem: ik kon geen enkele zadenhandelaar in Nederland vinden die ijzerkruidzaden in het assortiment heeft opgenomen. Om hen te stimuleren dat wél te doen, krijgt de eerste die positief reageert hier een gratis reclame in de vorm van de zin 'Wil je eens proberen je eigen ijzerkruid (of bergthee) op te kweken, bestel je zaden dan hier'. Plus link naar de webshop.

Herdersthee en vochtverliezen

Sommige mensen houden te veel vocht vast, wat zorgt voor een hogere druk op de bloedvaten. Plaspillen voeren het teveel aan vocht af. Dit doen ze door de aanmaak van urine in de nieren te stimuleren.
Plastabletten – de medische term is diuretica – worden door artsen voorgeschreven bij te hoge bloeddruk en (dreigend) hartfalen. Door het afdrijven van overtollig vocht komt er minder druk op de bloedvaten te staan.

Hoewel plastabletten wel degelijk je leven kunnen redden of verlengen, kleven er toch enige nadelen aan het langdurig gebruik van deze medicatie. De bijwerkingen van plastabletten zorgen in sommige gevallen voor een kaliumtekort. Dat zorgt voor klachten zoals spierpijn of spierzwakte in de bovenbenen en armen; ernstige vermoeidheidsverschijnselen; hartkloppingen en soms ernstige buikklachten. Ga bij klachten direct naar de arts. Ook als die klachten pas na meerdere weken of maanden ontstaan. Bij een kaliumtekort zal de arts kaliumsparende plastabletten moeten gaan voorschrijven.
Toch lijkt het interessant om de problemen eens op een meer natuurlijke manier aan te pakken. Van herdersthee is al eeuwenlang bekend dat een kop tisane (het woord 'thee' zou eigenlijk slechts gebruikt mogen worden voor échte thee) de urineproductie sterk kan verhogen. Je moet dus veel meer plassen. Het is dus een natuurlijk diuretica, dat wél de voordelen, maar niet de nadelen bezit van de voorgeschreven medicatie.

Probeer het eens, zou ik zeggen, maar bespreek het wel eerst met uw huisarts. Uw herdersthee kunt u hier bestellen.

Witte herdersthee

Witte herdersthee (Sideritis candicans) is slechts inheems op een drietal eilanden; Madeira, Porto Santo en Bugio. Madeira is een Portugees eiland en ligt in de Atlantische Oceaan ten zuidwesten van het thuisland. Madeira is het grootste eiland van een kleine archipel. Iets ten noordoosten van Madeira ligt Porto Santo, terwijl Bugio deel uitmaakt van een eilandengroepje dat iets ten zuidoosten van Madeira is gelegen.
Gezien de naam witte herdersthee is het niet verwonderlijk dat het kruid min of meer witte tot lichtgrijze dichtbehaarde bladeren bezit. De hoogte van witte herdersthee varieert van 45 tot 100 centimeter. Deze soort bloeit van maart tot oktober met kleine crèmewitte bloemen. Hij houdt, zoals het merendeel van zijn soortgenoten, van zonnige standplaatsen op hoogtes tussen de 600 en 1700 meter. Dat levert zeker op Madeira geen problemen op, want het eiland is wegens zijn aangename klimaat een favoriete toeristische bestemming en het eiland zelf is slechts de top van een enorme vulkaan die vanaf de zeebodem zes kilometer oprijst.

De soortnaam candicans is afkomstig van het Latijnse woord candeo, dat '(wit) licht' heeft betekend en waar het Engelse woord candle ('kaars') nog steeds veel op lijkt. De Portugese benaming voor wit ijzerkruid is erva branca ('wit kruid').
Natuurlijk hebben wetenschappers ook deze soort hedersthee onderzocht of er positieve effecten te bespeuren waren. De resultaten toonden aan dat een extract een pijnstillende werking had omdat het middel in staat was pijnprikkels minder goed te geleiden. Bovendien werkte het extract van witte herdersthee ontstekingsremmend[1].

Geen wonder dat ook dit kruid door de plaatselijke bevolking nog steeds voor medicinale doeleinden wordt ingezet.

[1] Hernández-Pérez et al: Studies on the analgesic and anti-inflammatory effects of Sideritis candicans Ait. var. eriocephala Webb aerial part in Journal of Ethnopharmacology - 2004

Hyssopbladige herdersthee

Ah, weer een herdersthee die in het Nederlands nog geen officiële naam heeft mogen ontvangen. Zowel zijn wetenschappelijke naam (Sideritis hyssopifolia) als de Engelse naam hyssop-leaved mountain ironwort kunnen eenvoudig vertaald worden als 'hyssopbladige herdersthee'. De hyssop (Hyssopus officinalis) is verwant aan de herdersthee dus zo vreemd is het nu ook weer niet dat ze wat op elkaar lijken.
Officieel komt hyssopbladige herdersthee slechts voor in de bergachtige gebieden op het Iberisch schiereiland, voornamelijk de Pyreneeën, maar diens areaal is echter grensoverschrijdend. Naast Spanje en Portugal kan men deze soort ook aantreffen in Frankrijk tot aan de Jura, een berggebied ten noorden van de westelijke Alpen en die grotendeels netjes de grens tussen Frankrijk en Zwitserland afbakenen. Deze variant herderstheethee wortelt, zoals veel van zijn soortgenoten, het liefst in rotsige bodems op een hoogte van 1500 tot 1800 meter.

Hyssopbladige herdersthee is een tot 40 centimeter hoog struikje met smalle puntige blaadjes. De één centimeter grote bloemen zijn lichtgeel van kleur en worden in cilindervormige clusters opgebouwd. De plant bloeit van juni tot augustus.

In Spanje worden in diverse restaurants onder de naam té de roca ('bergthee') zelfs kruidentheeën of tisanes geserveerd met als basis hyssopbladige herdersthee[1]. Ook wordt het kruid gebruikt om zelfgestookte kruidenlikeuren mee te aromatiseren. Van hyssopbladige herdersthee wordt gedacht dat het kalmerende effecten heeft. Ook zou het werken tegen spijsverteringsklachten[2].

[1] Pardo de Santayana et al: Plants known as té in Spain: an ethno-pharmaco-botanical review in Journal of Ethnopharmacology – 2005
[2] Akerreta et al: Analyzing factors that influence the folk use and phytonomy of 18 medicinal plants in Navarra in Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine – 2007

Herdersthee - 2

Hier werd al gemeld dat het areaal van de verschillende soorten herdersthee (Sideritis spp.) reikt van de Atlantische Canarische eilanden tot aan de oostelijke delen van de Middellandse Zee. Echter, enkele soorten lijken zelfs verdwaald te zijn tot in westelijk China.

De Kretenzische herdersthee (Sideritis cypriaca) heeft een smaak en geur waar tonen van dennen of eucalyptus in verstopt zitten. De verschillende herderstheeën van het Griekse vasteland, Sideritis scardica, Sideritis raeseri en Sideritis clandestina zijn gewoonlijk wat milder van smaak en de thee daarvan vertoont zelfs vleugjes van kamille. Ook de Albaanse herdersthee ofwel Çaj Mali (caj staat voor 'thee' en mali staat voor 'berg') geeft weer een iets andere smaaksensatie.
Het lijkt logisch dat iedere soort herdersthee een iets andere samenstelling van de essentiële olien heeft. Bovendien zal het klimaat en de ondergrond ook een wisselende invloed hebben op het uiteindelijke resultaat. Een vuistregels is dat, hoe noordelijker een plant groeit, hoe minder warmte en zonlicht de plant zal ontvangen, waardoor er minder essentiële oliën worden aangemaakt.

Wetenschappelijk onderzoek toont dat ook aan. De samenstelling van de vluchtige aromacomponenten van Griekse herdersthee, Pirin ofwel Olympusthee (Sideritis scardica) uit Macedonië en Velouchi thee ofwel Çaj Mali (Sideritis raeseri) uit Macedonië, Albanië en Noord-Griekenland) werden met elkaar vergeleken[1].

De meest voorkomende componenten in alle soorten waren trans-caryophylleen, β-pineen en α-pineen. Het uiteindelijke verschil tussen beide nauw verwante soorten bleek maar klein te zijn, want 1-octen-3-ol bleek alleen aanwezig te zijn in versgeplukte Sideritis scardica en niet in Sideritis raeseri.

Een extract van welke soort Sideritis dan ook lijkt behoorlijke positieve effecten op zowel de lichamelijke als de geestelijke gezondheid te hebben. Het lijkt zelfs een merkbaar effect te hebben op het geheugen en het vermogen om te leren bij de ziekte van Alzheimer[2]. Het is voorlopig alleen bij muizen aangetoond, maar we hopen dat het bij mensen ook het geval zal blijken te zijn.

[1] Qazimi et al: Aroma compounds of mountain tea (Sideritis scardica and S. raeseri) from western Balkan in Natural Product Communications – 2014
[2] Hofrichter et al: Sideritis spp. Extracts Enhance Memory and Learning in Alzheimer's β-Amyloidosis Mouse Models and Aged C57Bl/6 Mice in Journal of Alzheimer Disease – 2016

Herdersthee - 1

In Nederland kennen we het kruid niet, maar dat betekent beslist niet dat herdersthee, bergthee, Çaj mali of ijzerkruid (Sideritis spp.) geen plekje verdient in ons kruidenarsenaal. Hoewel de naam ijzerkruid ook voor dit kruid in gebruik is kan dit voor verwarring zorgen, omdat ook ijzerhard (Verbana spp) soms foutief met die naam wordt aangeduid.

 In het hele kustgebied van de Middellandse Zee en op de Canarische Eilanden groeien een groot aantal sterk op elkaar lijkende varianten. Op Kreta groeien zelfs een stuk of drie, vier verwante soorten die daar collectief malotira worden genoemd.

Gedurende de periode dat Griekenland deel uitmaakte van het machtige Romeinse Rijk kreeg herdersthee zijn hedendaagse Griekse naam: malotira. In het Latijn is male 'slecht' en is tirare '(weg)trekken'. Samengevoegd beschrijft het een kruid dat de ziekte uit je lichaam kan wegtrekken.
Het is een rechtopstaande plant die een hoogte van zo'n 60 centimeter kan bereiken. De stelen zijn dicht behaard. Vrijwel alle soorten bloeien met kleine heldergele bloemen. Enkele soorten, zoals de gewone sideritis (Sideritis romana) op Malta, zijn in het bezit van witte bloemen.

Het kruid groeit graag hoog in de bergen en het wordt vooral aangetroffen op vochtige bergweiden op hoogtes boven de 1500 meter. Cypriotische herdersthee (Sideritis cyprica), de variant die op Cyprus wordt aangetroffen houdt meer van droge en op het zuiden gerichte kliffen tot een hoogte van zo'n 900 meter.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Sideritis, komt uit het Grieks waar sidpros (Σίδπρος) 'ijzer' betekent. Het woord betekent zoiets als '(gemaakt van) ijzer'. Laten we voor het tweede deel de meest op Kreta voorkomende soort maar gebruiken, syriaca, wat '(uit) Syrië betekent.

Op basis van modern wetenschappelijk onderzoek werd dit herdersthee voorlopig ondergebracht bij het geslacht Andoorn (Stachys), waar in ons land ook enkele familieleden hun thuis vinden, zoals de bosandoorn (Stachys sylvatica) en betonie (Stachys officinalis). Herdersthee is daardoor ook verwant aan munt.


In heel Griekenland wordt herdersthee toegepast voor de verlichting van de symptomen van verkoudheid of van overmatig tafelen. Het zou zelfs helpen om gevoelens van angst en depressie te verhelpen. De traditionele Griekse manier is om van dit kruid een paar twijgjes in een pot met koud water onder te dompelen. Vervolgens wordt de vloeistof zachtjes aan de kook gebracht zodat alle essentiële oliën aan de bergthee worden onttrokken. We hebben het getest en het smaakt heerlijk naar gewone zwarte thee met een zweem van eucalyptus, dennen en kamille.

Nu kun je denken dat die Grieken maar wat verzonnen hebben, maar dat is zeker niet het geval. Wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen dat herdersthee wel degelijk ontstekingsremmende effecten heeft[1]. Nu snap je ook waarom dit vergeten plantje ijzerkruid wordt genoemd: de Grieken hadden ontdekt dat die ontstekingsremmende eigenschappen een goede preventieve behandeling opleverde tegen een ontsteking na een opgelopen wond door ijzeren pijlpunt of zwaard.


[1] Menghini et al: Preliminary evaluation on anti-inflammatory and analgesic effects of Sideritis syriaca L. herba extracts in Journal of Medical Food - 2005