Griekse bergtheecake (Kéik me tsái tou vounoú)

Hoewel je er het hele jaar door van kan genieten, waardeert bijna iedereen juist in de wintermaanden een warm kopje heerlijke bergthee, ofwel tsai tou vounou (τσάι του βουνού). Bergthee herken je aan de kleine gele bloemen, zilvergrijze bladeren en lichtgroene knoppen. Is bergthee alleen geschikt voor thee of kun je er ook creatief mee zijn?

Het resultaat is deze bergtheecake, ofwel Kéik me tsái tou vounoú (Κέικ με τσάι του βουνού), doordrenkt met een siroop van bergthee en afgewerkt met een glazuur met bergthee. De smaak van de bergthee is duidelijk aanwezig, maar niet overheersend. De cake heeft een heerlijke, vochtige textuur en het glazuur zorgt voor een perfecte extra zoetheid.

Kortom, we zijn ervan overtuigd dat als je van bergthee houdt, deze cake wel eens je nieuwe favoriete dessert zou kunnen worden.

Ingrediënten:
Voor de siroop:
- 100 gram suiker
- 80 milliliter sterke bergthee
- 7,5 centimeter citroenschil

Voor de cake:
- 180 gram ongezouten boter, zacht
- 300 gram kristalsuiker
- Eén eetlepel geraspte citroenschil
- Drie eieren
- 330 gram bloem
- 1,5 theelepel bakpoeder
- 1,5 theelepel zout
- 60 milliliter melk
- 125 milliliter sterke bergthee

Voor het glazuur:
- 100 gram poedersuiker
- 1,5 eetlepel sterke bergthee

Bereiding:
Verwarm de oven voor op 175^oCelsius.

Begin met het zetten van 250 milliliter thee. De sterkte hangt af van de hoeveelheid bergthee die je daarin doet. Doe het water en de bergthee in een steelpan, breng aan de kook en laat 5 minuten afgedekt sudderen. Haal van het vuur en gebruik deze thee voor de siroop, de cake en het glazuur.

Begin met het maken van de siroop. Doe in een kleine steelpan 100 gram suiker, 80 milliliter thee en de citroenschil. Voeg nog een paar takjes bergthee toe en breng aan de kook. Zet het vuur lager en kook tot de suiker is gesmolten. Haal van het vuur en laat afkoelen.

Bereid vervolgens de cake voor. Doe de boter en de kristalsuiker in de kom van je keukenmixer. Mix 3 tot 5 minuten tot alles goed gemengd is. Voeg de citroenschil en de eieren toe. Mix nog eens 3 tot 5 minuten tot het mengsel lichtgeel en glad is.

Klop in een kleine kom de bloem, het bakpoeder en het zout door elkaar. Voeg de helft hiervan toe aan de kom met de eieren, boter, suiker en citroenschil. Mix tot alles goed gemengd is. Giet er vervolgens de melk bij. Mix goed tot alles gecombineerd is en voeg dan de rest van het bloemmengsel toe. Mix tot alles goed gemengd is en voeg tot slot de bergthee toe (die enigszins afgekoeld moet zijn). Mix dit tot een glad beslag, maar pas op dat je het niet te lang mixt.

Bereid je cakevorm voor door deze in te vetten met wat extra vergine olijfolie en te bekleden met bakpapier. Giet het beslag in de cakevorm en verdeel het gelijkmatig.

Bak de cake ongeveer 60 minuten op het middelste rooster van je oven. Begin na 50 minuten te controleren of de cake gaar is; steek een cocktailprikker in het midden. De cake is gaar als die er schoon uitkomt.

Zodra de cake gaar is, en terwijl hij nog in de vorm zit, prik je met een cocktailprikker ongeveer 12 tot 15 gaatjes in de cake, zo diep mogelijk. Giet vervolgens de afgekoelde siroop over de cake; de gaatjes zorgen ervoor dat de siroop in de cake kan trekken. Laat de cake afkoelen en bewaar de takjes en bloemen van de bergthee die meegekookt zijn met de siroop.

Haal de cake, zodra hij is afgekoeld, uit de vorm en begin met het maken van het glazuur. Klop in een kleine kom de poedersuiker en de bergthee door elkaar. Je krijgt een glazuur dat dik genoeg is om over de cake te gieten. Giet het glazuur over de cake en gebruik vervolgens de in de siroop gekookte takjes bergthee om de bovenkant van de cake te decoreren.

Bron.

Romeins ijzerkruid

Romeins ijzerkruid (Sideritis romana) staat in Engelstalige landen bekend als simplebeak ironwort en is een eenjarige of kortlevende kruidachtige plant uit de lipbloemenfamilie (Lamiaceae). Diens wetenschappelijke naam, romana, is Latijns en betekent 'van Rome' en dus is de Nederlandse naamgeving Romeins ijzerkruid een goede keuze.

Romeins ijzerkruid groeit in het wild in het westelijke en centrale Middellandse Zeegebied, voornamelijk Italië, Zuid-Frankrijk, Spanje, Portugal, Malta, Kroatië, Montenegro en delen van de Balkan). De plant houdt van droge, rotsige, kalkrijke bodems op zonnige plekken, vaak in garrigue, maquis of langs wegen en hellingen. Garrigue is een biotoop met een vegetatie die vooral bestaat uit grassen en lage planten. De vegetatie groeit op vlakke grond en is verwant aan de maquis, dat op zijn beurt een biotoop is met een mediterrane, sclerofylle vegetatie (houtachtige planten met kleine, harde, groenblijvende bladeren) van struiken. Deze struwelen komen voor op Corsica en Sardinië, maar worden ook elders op de kusten van de Middellandse Zee veelvuldig aangetroffen.

Deze soort ijzerkruid is een vrij kleine, bossige plant die meestal tussen de 10 en 40 centimeter hoog zal zijn. Romeins ijzerkruid is in het bezit van wollige of behaarde stengels en bladeren, wat typisch is voor veel soortgenoten. De bladeren zijn eenvoudig, breed en variëren qua vorm van ovaal tot lancetvormig.

Romeins ijzerkruid bloeit met kleine gele bloemen die in kransen rond de stengel staan, vaak met een paarsachtige tint in sommige varianten.

Het hele plantje heeft een aromatische geur, die licht kruidig en harsachtig is.

IJzerkruid en je innerlijke rust

IJzerkruid (Sideritis spp) wordt traditioneel in Zuid-Europa gebruikt als thee om te ontspannen, stress te verminderen en de slaap te bevorderen. Er is enig modern onderzoek gedaan naar de kalmerende effecten.

IJzerkruid bevat een aantal flavonoïden, waaronder apigenine en luteoline. Apigenine en luteoline zijn stofjes die in verschillende onderzoeken in verband werden gebracht met een kalmerend effect, doordat ze binden aan de GABA-receptoren in de hersenen, vergelijkbaar met hoe sommige angstverminderende medicijnen (anxiolytica) werken.

Onderzoek heeft aangetoond dat extracten van ijzerkruid ook bij muizen angstverminderende (anxiolytische) effecten kunnen hebben. Wetenschappelijk onderzoek wees namelijk uit dat muizen, die een extract van ijzerkruid kregen voorgeschoteld, minder angstig gedrag vertoonden in tests zoals de 'open field test'[1]. Dit effect werd deels toegeschreven aan flavonoïden en hun interactie met het zenuwstelsel.

Verder zijn er enkele kleine klinische studies uitgevoerd. Een studie uit 2018 onderzocht het effect van een ijzerkruidextract op stress en cognitie bij mensen[2]. De resultaten suggereerden een verbetering in stressreacties en een mild kalmerend effect, gemeten via fysiologische markers, zoals cortisolniveaus en zelfgerapporteerde ontspanning. Het onderzoek was echter kleinschalig en vraagt om verdere bevestiging.

Sommige studies suggereren dat ijzerkruid niet alleen kalmeert, maar tegelijkertijd de mentale helderheid kan behouden, wat het onderscheidt van sterkere (farmaceutische) sedativa[3]. Dit werd onderzocht in een pilotstudie met gezonde vrijwilligers, waarbij EEG-metingen een lichte toename van alfagolven (geassocieerd met ontspanning) lieten zien na consumptie van ijzerkruidthee. Het kruid werd beschreven als een 'cognition-enhancing agent with calming properties', wat het idee van mentale helderheid naast kalmering ondersteunt.

Het bewijs voor de gezondheidseffecten van ijzerkruid is veelbelovend, maar (nog) niet volledig robuust. De studies zijn vaak klein, en de effecten kunnen variëren afhankelijk van de specifieke soort, de bereiding en de dosering. 

[1] Vasileva et al: Anxiolytic-like effects of Sideritis scardica extracts in mice in Phytotherapy Research – 2011
[2] Behrendt et al: Effects of Sideritis scardica extract on human stress response and cognitive function: A randomised, double-blind, placebo-controlled study in Journal of Ethnopharmacology - 2018
[3] Abdel-Hady et al: Cognitive enhancement and neuroprotective effects of Sideritis scardica in Planta Medica - 2015

Bulgaars ijzerkruid

Zo af en toe worden er nog nieuwe plantsoorten ontdekt. Zelfs in Europa blijken er nog onontdekte soorten te bestaan.

Ina Aneva van het Institute of Biodiversity and Ecosystem Research, onderdeel van het Bulgarian Academy of Sciences, en haar collega's maakten in 2022 bekend dat in het Bulgaarse Rodopegebergte een nog onbekende soort ijzerkruid groeide[1].

Het bestaan van dit ijzerkruid werd niet alleen via moleculaire en genetische analyses bevestigd, maar ook omdat hij een ietwat afwijkenden verschijningsvorm lijkt te hebben. De eerste drie bovenste bladparen zijn aanzienlijk korter en brederr en de vertakkingen van de stengels komen veel vaker voor. De hele plant is veel slanker en ziet er bijna wit uit, in tegenstelling tot de andere soorten ijzerkruid, die er gewoonlijk grijsachtig uitzien.

Gelukkig groeit dit ijzerkruid in Chervenata Stena, een beschermd natuurgebied in het Rodopegebergte. Ondanks dat menen de onderzoekers dat de Bulgaars ijzerkruid gezien zijn zeldzaamheid extra bescherming nodig heeft.

Bulgaars ijzerkruid heeft de wetenschappelijke naam Sideritis elica gekregen. De soortnaam eert de moeder van prof. Ina Aneva - Elka, aldus de Bulgaarse Academie van Wetenschappen. Toch lief van Ina.

Voor het gemak noemen wij deze soort maar Bulgaars ijzerkruid.

[1] Aneva et al: Sideritis elica, a New Species of Lamiaceae from Bulgaria, Revealed by Morphology and Molecular Phylogeny in Plants – 2022. Zie hier.

Albanees ijzerkruid

Deze soort heeft nog geen Nederlandse of zelfs maar een Engelse benaming. Hij komt alleen voor op de hellingen van de Tomorr, een bergketen op Albanees grondgebied nabij de steden Berat en Skrapar. De maximale hoogte van 2,416 meter bereikt deze bergketen bij de Çuka e Partizanit ('Top van de Partizaan') die daarmee de hoogste berg in Centraal-Albanië is.

Het lijkt het ons een goed idee om dit ijzerkruid maar simpelweg te benoemen als Albanees ijzerkruid (Sideritis raeseri).

Albanees ijzerkruid groeit, net zoals al zijn andere familieleden, op rotsachtige hellingen op hoogtes van meer dan 1,000 meter. Deze planten zijn winterharde, bloeiende vaste planten die zich hebben aangepast om te overleven met weinig water en weinig grond. Soms houdt ijzerkruid zich zelfs krampachtig vast op een kale rots. En geloof ons: op hoogtes boven de 1,000 meter zijn de omstandigheden soms zeer onaangenaam.

Zelfs de oude Grieken noemden deze familie van kruidachtigen al ijzerkruid en het opmerkelijke is dat deze planten inderdaad behoorlijk wat ijzer bevatten, tot wel 52.5 milligram per 100 gram. Je zou kunnen verwachten dat het drinken van een extract van Albanees ijzerkruid kan helpen om bloedarmoede tegen te gaan.

Wetenschappelijk onderzoek toont inmiddels aan dat een extract van Albanees ijzerkruid mogelijk kan worden ingezet als middel tegen huidinfecties. Het zou kunnen werken tegen een aantal bekende bacteriesoorten, waaronder Staphylococcus aureus en Staphylococcus epidermidis[1].

De wetenschappelijke naam van dit ijzerkruid staat op Wikipedia foutief vermeld als Sideritis raiseri. Dit moet dus Sideritis raeseri zijn.

[1] Krgović et al: Bioassay-Guided Skin-Beneficial Effects of Fractionated Sideritis raeseri subsp. Raeseri Extract in Plants (Basel) - 2022

IJzerkruid en Echinacoside

Doktor Vogel brengt al jarenlang Echinaforce op de markt. Dat is een in heel veel alcohol opgelost extract van de rode zonnehoed (Echinacea purpurea). Het zou helpen tegen verkoudheid en andere vervelende virusinfecties, al kun je volgens ons dan veel beter voor het slapen een glaasje Beerenburg nemen.

A.Vogel, zoals het bedrijf nu hernoemd is, alsmede het het Zwitserse moederbedrijf, maken echter nergens duidelijk welk stofje precies verantwoordelijk is voor deze antivirale werking. Ze vinden simpelweg dat een extract van de hele plant de veronderstelde helende werking heeft.

Maar in de familie der zonnehoeden (Echinacea spp.) worden wel degelijk interessante stofjes aangemaakt. Een voorbeeld daarvan is echinacoside, een natuurlijk fenol. Het is een in water oplosbare secundaire metaboliet van enkele zonnehoeden. In de wortels van de smalbladige zonnehoed (Echinacea angustifolia) komt ongeveer één procent van die echinacoside voor, terwijl in de wortels van de bleekroze zonnehoed (Echinacea pallida) ongeveer een half procentje zit. In de zo geroemde rode zonnehoed komt echinacoside slechts als sporenelement voor.

Aan echinacoside is inmiddels behoorlijk wat wetenschappelijk onderzoek verricht[1]. Het lijkt dat het een beschermende werking in de hersenen heeft. Tientallen wetenschappelijke onderzoeken lijken intussen aan te tonen dat echinacoside ook een positief effect heeft bij de Ziekte van Parkinson en de Ziekte van Alzheimer. De ontstekingsremmende eigenschappen van echinacoside lijken ook het hart tegen allerlei kwalen te beschermen.

Het zou dus een goed idee zijn om echinacoside regelmatig in te nemen, maar hoe doe je dat als Echinaforce volstrekt nutteloos is?

Welnu, het blijkt dat in ijzerkruid (Sideritis spp.) die echinacoside ook in behoorlijke hoeveelheden verborgen zit[2]. Het welgemeende advies van ons is dus om regelmatig een kopje ijzerkruid te drinken. Of dat glaasje Beerenburg, maar daar zit die echincoside weer niet in.

[1] Liu et al: Echinacoside, an Inestimable Natural Product in Treatment of Neurological and other Disorders in Molecules – 2018
[2] Żyżelewicz et al: Polyphenols and Other Bioactive Compounds of Sideritis Plants and Their Potential Biological Activity in Molecules - 2020

De historie van ijzerkruid

De Grieken staan niet echt bekend om hun voorliefde voor thee. Als zij het over thee hebben dan hebben ze het vrijwel altijd over chai tou vounou (χαι του βουνού). Vertaald is dat 'thee van de berg' ofwel 'bergthee'. Het kruid is bij ons meer bekend als ijzerkruid.

IJzerkruid is al sinds onheugelijke tijden (en dat is lang, heel lang) in gebruik als medicinale drank of simpelweg als een verfrissende drank. Grieken gebruikten (en gebruiken) dit kruid ook om energie te herwinnen en het geheugen te stimuleren. Tot op de dag van vandaag is het verreweg het meest populaire en beroemde kruid in dat land.

Iedereen, die ooit gedurende de wintermaanden in Griekenland is geweest, moet kennis gemaakt hebben met een heerlijke hete kop ijzerkruid, traditioneel gedronken zonder melk en suiker.

De Oudgriekse allesweter Theophrastus (372-287 vChr), die alom wordt beschouwd als de vader van de biologie, heeft geschreven dat ijzerkruid (Sideritis) werd geroemd vanwege diens eigenschap om wonden als gevolg van ijzeren voorwerpen, zoals een pijlpunt of zwaard, te kunnen genezen. Modern wetenschappelijk onderzoek heeft intussen uitgewezen dat de essentiële oliën van ijzerkruid inderdaad een antibacteriële werking hebben en dat zal de wondheling zeker bevorderen[1]. Zonder bijkomende infectie zal iedere wond immers veel beter en sneller genezen.

De oude Grieken dachten bovendien dat een brouwsel met ijzerkruid ook behulpzaam was om een verkoudheid sneller te laten genezen. Aangezien een verkoudheid veroorzaakt wordt door diverse virussen is het handig om te weten dat ijzerkruid ook stofjes bevat die een antivirale werking hebben[2].

Het regelmatig drinken van ijzerkruid lijkt zelfs een positief effect te hebben op de gevolgen van neurodegeneratieve ziektes, zoals de Ziekte van Alzheimer en dementie[3]. Dus ook daarin hadden de oude Grieken gelijk en liepen dus millennia voor op onze moderne wetenschap.

[1] Basile et al: Antibacterial and antioxidant activities in Sideritis italica (Miller) Greuter et Burdet essential oils in Journal of Ethnopharmacology – 2006
[2] E González-Burgos et al: Sideritis spp.: uses, chemical composition and pharmacological activities-a review in Journal of Ethnopharmacology – 2011
[3] Jacqueline Hofrichter et al: Sideritis spp. Extracts Enhance Memory and Learning in Alzheimer's β-Amyloidosis Mouse Models and Aged C57Bl/6 Mice in Journal of Alzheimers' Disease – 2016

Caurelliaans ijzerkruid

De Sierra del Courel (Serra do Courel in de Galicische taal) is een bergketen in Galicië (Noordwets-Spanje) die zich uitstrekt door een aantal gemeenten in de regio Courel, waaronder Folgoso do Courel, Quiroga en Pedrafita do Cebreiro. De keten heeft een oppervlakte van ongeveer 21,000 hectare met sterke hoogteverschillen, die variëren van circa 500 meter in de vallei van de rivier de Lor tot meer dan 1,500 meter hoogte op de hoogste bergen, zoals Montouto (1,541 meter), Formigueiros (1,643 m) of de piek van Pía Paxaro (1,610 m). De rivier de Lor en zijn verschillende zijrivieren vormen rijke valleien met diverse ecosystemen die deze bergketen tot het belangrijkste botanische reservaat van Galicië maakt.

Het hele gebied is zeer geschikt voor trektochten om op die manier te genieten van de natuur in zijn wildste, meest levendige vorm. Meer informatie daarover is hier te vinden.

Het gebied is in het bezit van een unieke natuur. We kunnen in de Sierra del Courel zelfs nog opstanden vinden van de Mediterrane kermeseik (Quercus coccifera), die ooit de voedselbron was van de kermes, een geslacht van insecten waaruit een rode kleurstof met de naam karmozijn werd gewonnen.

In O Courel zijn verschillende devesas (inheemse bossen), zoals die van A Rogueira, ook het vermelden waard. Dit is een van de rijkste en mooiste botanische reservaten in Galicië of zelfs heel Spanje. De valleien zijn vooral bedekt met kastanjebomenbossen.

Er groeit bovendien nog een unieke soort ijzerkruid. De wetenschappelijke naam daarvan luidt Sideritis caureliana. Aangezien caureliana de Latijnse vertaling is van O Caurel, een alternatieve versie van do Courel, kunnen we deze soort zonder dralen de naam Caurelliaans ijzerkruid geven. Botanici geloven soms dat deze soort ook wel eens een ondersoort kan zijn van de Hyssopbladig ijzerkruid (Sideritis hyssopifolia) kan zijn. De wetenschappelijke naam is dan uiteraard Sideritis hyssopifolia caureliana.

IJzerkruid en Hyperactiviteit

IJzerkruid wordt in het Mediterrane gebied traditioneel gebruikt als kruidendrank, in enkele gerechten als smaakmaker en voor diverse therapeutische doeleinden.

De Sideritis scardica is vernoemd naar de tegenwoordige Šar bergketen, die Kosovo, noordelijk Macedonië en Albanië doorsnijdt. In de klassieke oudheid werden de bergen door de oude Grieken Scardus, Scodrus of Scordus genoemd. Die naam evolueerde in de loop van de eeuwen tot diens huidige naam. Zullen we de soort maar Scardisch ijzerkruid gaan noemen?

Dr. Rainer Knörle, een Duitse wetenschapper, heeft Scardisch ijzerkruid eens onderzocht om te bekijken of het mogelijk een effect zou kunnen hebben op monoamine transporters in de hersenen. Die monoamine transporters zijn verantwoordelijk voor de heropname (ofwel reuptake) van de neurotransmitters serotonine, dopamine, norepinephrine[1].

Hij bekeek de heropname van serotonine, noradrenaline and dopamine uptake in synapsen van rattenhersenen. Een synaps kan gezien worden als het 'doorgeefluik' van de signalen, die door de verzendende zenuwcel naar de ontvangende zenuwcel worden verstuurd. Die signalen bestaan uit neurotransmitters. Bovendien werd gekeken naar de serotoninen opname in menselijke hersencellen. Uiteraard gebeurde dit met speciaal doorvoor gekweekte cellijnen.

Alle extracten remden de heropname van alle drie monoamies in de synapsen van ratten. De op alcohol gebaseerde extracten lieten een beter resultaat zien dan die op waterbasis. De remming van de transporter van serotonine was zelfs nog beter met een extract op basis van methanol. Geen wonder natuurlijk, omdat alcohol en methanol betere oplosmiddelen zijn dan water.

De gemeten EC(50)-waarden bevonden zich tussen de 30 tot 40 μg/ml. De EC(50)-waarde van het methanolextract was nog effectiever met 1.4 μg/ml. EC(50) is een afkorting van half maximal effective concentration en heeft te maken met de concentratie van een medicijn, dat een reactie (response) oplevert halverwege tussen de basislijn en het maximum na een gespecificeerde inwerkingstijd. Zie hier voor een uitleg.

De onderzoeker gelooft dat extracten van de Scardisch ijzerkruid mogelijk werkzaam kunnen zijn bij de behandeling van psychische stoornissen die verband houden met slecht functionerende monoamine neurotransmitters, zoals angststoornissen, diepe depressies, ADHD en neurodegeneratieve ziektebeelden als dementie en de Ziekte van Alzheimer.

Voor mensen die bijvoorbeeld last hebben van de gevolgen van ADHD en liever geen medicatie als methylfenidaat willen slikken is dit onderzoek natuurlijk ook bijzonder interessant.

[1] Knörle: Extracts of Sideritis scardica as triple monoamine reuptake inhibitors in Journal of Neural Transmission – 2012

Heilig ijzerkruid

Op school hebben we ooit geleerd dat er zich in Europa een aantal mini-staatjes verborgen liggen. Als we Luxemburg de grootste van die kleintjes noemen, dan komen we Andorra (468 km²), Malta (316 km²), Lichtenstein (160 km²), San Marino (61 km²), Monaco (2.02 km²) en Vaticaanstad (0.44 km²) in afnemende grootte tegen. Toch is er nog een door velen vergeten staatje in Europa en dat is Athos in Griekenland.

Athos (335.63 km²) is zowel een berg als een schiereiland en er bevinden zich 20 kloosters die onder direct bestuur en verantwoordelijkheid staan van de Patriarch van Constantinopel. Het eiland is dus de facto onafhankelijk van Griekenland. Er leven zo'n 2000 monniken. De aanwezigheid vrouwen is er niet toegestaan. Die zouden de monniken maar op zondige gedachten kunnen brengen.

Het schiereiland is al eeuwenlang ongerept en daardoor zijn er nog steeds kleine populaties van planten te vinden die elders niet (meer) voorkomen. Eéntje daarvan is heilig ijzerkruid (Sideritis athoa)

De soortnaam, athoa, is uiteraard de Latijnse vorm van Athos. De naam Athos is afkomstig uit de Griekse mythologie. Het is de naam van één van de giganten die de Griekse goden uitdaagden gedurende de gigantomachia ('oorlog der giganten'). Athos gooide een geweldige grote rots naar de zeegod Poseidon, miste de god en de rots viel in de zee. Dat werd Athos, het schiereiland.

Heilig ijzerkruid wordt in Griekenland gezien als de soort die de beste effecten op de gezondheid heeft. Kennelijk is de heilige sfeer van het schiereiland ook dit ijzerkruid goed gezind. De monniken gebruiken het ook en bereiken vaak een hoge leeftijd in goede gezondheid.

Libanees ijzerkruid

Studies of ethnobotanical usages in south-eastern Turkey are rare, zo begint een wetenschappelijk onderzoek[1]. Dat het gebruik van planten in die regio voor de buitenwereld vrijwel onbekend is, is niet zo verwonderlijk. De regio is het toneel van een Koerdische vrijheidsstrijd en is – mede daardoor – vrijwel onbereikbaar voor wetenschappers.

[Foto: Flora of Israel Online]

Maar toch zijn wetenschappers er eindelijk in geslaagd om een studie te maken van planten die in oostelijk Turkije als nuttig gezien worden. Ze vonden verschillende wel 368 verschillende soorten, waarvan 35% voor medische doeleinden gebruikt worden. Daaronder ook de Sideritis libanotica subsp. linearis.

De soortnaam, libanotica, is afkomstig uit het Latijn, waar het '(uit) Libanon' betekent. Natuurlijk heeft deze ijzerkruidsoort nog geen Nederlandse soortnaam, maar de verklaring van zijn Latijnse soortnaam levert een perfecte naam op: Libanees ijzerkruid.

Deze ijzerkruid soort komt voor van Israel, Libanon en het hele zuidelijke deel van Turkije.

Van de bladeren en bloemen van Libanees ijzerkruid wordt in die contreien een kruidenthee gezet. Deze kruidenthee (of tisane) wordt speciaal gebruikt bij koude weersomstandigheden. Reken maar dat het in bergachtige oostelijk Turkije (of Noord-Koerdistan) behoorlijk koud kan zijn. In de keuken neemt hij vaak de plaats van salie in. De hele plant doet daar ook dienst als bezem.

[1] Akgul et al: An ethnobotanical study in Midyat (Turkey), a city on the silk road where cultures meet in Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine – 2019. Zie hier.

Het Mediterrane Dieet: Kruiden

Het Mediterrane Dieet staat al een tijdje volop in de belangstelling van de wetenschap en van mensen die een gezonde levensstijl proberen te volgen. In willekeurige volgorde zou je meer olijfolie, verse groenten, bonen, noten, verse vis en wijn moeten consumeren. Daar tegenover staat dat je je moet matigen met het eten van rood vlees en koolhydraten.

De moderne manier van leven met teveel stress en ongezonde voedingsgewoonten, leidt niet alleen tot obesitas, maar ook tot subklinische ontstekingen. Dat zijn ontstekingsreacties die 'onder de radar' blijven, maar ongemerkt toch schade veroorzaken. Op de lange termijn kan dit leiden tot hart- en vaatziekten of zelfs dementie.

Van een aantal van de genoemde voedingsmiddelen in het Mediterrane Dieet is bekend dat ze die subklinische ontstekingen in het lichaam kunnen tegengaan of verminderen. In olijfolie (en olijven) zitten bijvoorbeeld stofjes (Oleocanthal en Oleuropein) verstopt die die ontstekingen kunnen tegengaan. Ze werken op dezelfde manier als ibuprofen[1]. Overigens zitten in wijn ook al van die ontstekingsremmende stoffen, waaronder de bittersmakende tannines.

Maar in het Middellandse Zeegebied wordt bovendien veel gebruik gemaakt van verse kruiden. Verse houtige kruiden, die groeien in de warme temperaturen in Zuid-Europa, bevatten relatief veel essentiële oliën. Tijm[2], oregano[3], ijzerkruid [4] zijn bij uitstek kruiden die een positieve uitwerking op het menselijk lichaam hebben. De ontstekingsremmende effecten van deze kruiden beschermen al je organen tegen oxidatieve stress.

Ik hoef je nu niet meer uit te leggen dat extra Mediterrane kruiden in je dieet opnemen een heel goed idee is.

[1] Beauchamp et al: Phytochemistry: ibuprofen-like activity in extra-virgin olive oil in Nature – 2005 [2] Qadir et al: Analgesic, anti-inflammatory and anti-pyretic activities of Thymus linearis in Pakistan Journal of Farmaceutical Science – 2016
[3] Silva et al: Anti-inflammatory and anti-ulcer activities of carvacrol, a monoterpene present in the essential oil of oregano in Journal of Medicinal Food – 2012
[4] Tadíc et al: Anti-inflammatory, gastroprotective, and cytotoxic effects of Sideritis scardica extracts in Planta Medica – 2012

IJzerkruid en Alzheimer

De Ziekte van Alzheimer is een vorm van dementie. Het veroorzaakt voortdurend toenemende problemen met geheugen, denken en gedrag. Uiteindelijk kan iemand niet meer zelfstandig leven, moet worden opgenomen en zal tenslotte overlijden aan de gevolgen van Alzheimer. Alzheimer is een ziektebeeld dat voornamelijk genetisch 'gestuurd' wordt en men heeft ontdekt dat een mutatie in een drietal genen kan ontstaan. De meest voorkomende mutatie verhoogt de productie van het eiwit Aβ42, die de belangrijkste component van plaque in de hersenen is. Onder de microscoop is die plaque het meest zichtbare symptoom van Alzheimer.

Veel onderzoek wordt daarom verricht naar medicijnen die (de vorming van) plaque kunnen verminderen. Ook kruiden, zoals ijzerkruid, worden aan onderzoek onderworpen in de hoop dat er positieve effecten kunnen worden ontdekt.

Tijdens zo'n onderzoek werden muizen, die genetisch zijn zo aangepast dat ze een verhoogde productie van Aβ42 hebben, behandeld met een extract van twee vormen van ijzerkruid (Sideritis euboea en Sideritis scardica).

De onderzoekers ontdekten dat een extract van beide soorten ijzerkruid de muizen een gestandaardiseerd doolhof veel beter konden doorlopen dan muizen zonder extract of muizen die een extract van slechts één plant hadden gekregen[1]. De score was zelfs zo goed dat er geen verschil meer was tussen die Alzheimer-muizen en gezonde muizen.

Ten opzichte van onbehandelde muizen, bleken muizen, die 100 dagen werden gevolgd, niveaus van Aβ42 te hebben die rond de 40 procent lager waren. Bij geen enkele muis werden bijwerkingen waargenomen. De onderzoekers zien een 'gunstig potentieel' voor ijzerkruid bij de preventie en behandeling van de Ziekte van Alzheimer.

Ook via een ander onderzoek bleek de werkzaamheid van ijzerkruid bij de ziekte van Alzheimer. Het blijkt dat Forsythoside A in de hersenen een ontstekingsremmend effect heeft[2]. Het blijkt dat ijzerkruid heel rijk is aan Forsythoside A[3].

[1] Hofrichter et al: Sideritis spp. Extracts Enhance Memory and Learning in Alzheimer’s β-Amyloidosis Mouse Models and Aged C57Bl/6 Mice in Journal of Alzheimer's Disease – 2016. Zie hier.
[2] Wang et al: Forsythoside A Mitigates Alzheimer's-like Pathology by Inhibiting Ferroptosis-mediated Neuroinflammation via Nrf2/GPX4 Axis Activation in International Journal of Biological Sciences - 2022
[3] Żyżelewicz et al: Polyphenols and Other Bioactive Compounds of Sideritis Plants and Their Potential Biological Activity in Molecules - 2020